گذری بر تاریخ سبزوار

 

کاوش‌های باستان شناسی در سال ۸۷ در محوطه ای واقع در مجاورت شهر سبزوار نشان داد که اقوامی در بیش از ۶ هزار سال قبل در این منطقه سکونت داشته‌اند.

آری اینجا سرزمین بیهق است خطه مقاومت، ایثار و دشمن ستیزی، شهر دانشوران بیدار شهر بیهقی‌ها، شریعتی‌ها، حاج ملاهادی ها، کاشفی‌ها و …است خواستگاه قیام سربداران همان قیامی که سربدار می‌دادند اما تن به ذلت نمی‌دادند.

سبزوار از گذشته در مسیر شاهراه بزرگ ابریشم بوده محل تلاقی فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و افکار متفاوت، با ۱۱ کاروانسرای بین راهی که هر کدام از انها مجموعه ای از زیباترین معماری‌های ایرانی اسلامی را در خود متبلور ساخته است از مزینان تا زعفرانیه کاروانسراهایی ساخته شده بود تا زائران و مسافران تجدید قوایی کنند و دوباره به راه خود ادامه دهند.

در وجه تسمیه سبزوار گفته‌های زیادی است مورخ بزرگ قرن ششم ه ق ابوالحسن علی بن زید بیهقی می‌گوید: سبزوار شهری بزرگ شد با انواع درخت میوه دار و سایه بخش پس مردمان این را سابزوار یعنی سازوار نامیدند.

سبزوار در گذشته بیهق نامیده می‌شده، ابن فندق در باره وجه تسمیه بیهق برای این منطقه این طور می‌گوید: بیهق را بیهین گفته‌اند، به معنای بهترین ناحیه، ابوالحسن بیهقی همچنین درباره سبزوار نیز گفته: بنای سبزوار منسوب است به ساسان بن بهمن، شخصی که گویند به علت رنجش از پدر با گوسفندی چند به ناحیه بیهق آمده و در محل ساسان قاریز نزول کرده و گوسفندان خود را به این محل که ساسان آباد نام گرفته آورده که امروز سبزوار نویسند و علت دیگر این نام این است که به اهتمام او منطقه سرسبز و سبزوار گردید.

آتشکده آذربرزین مهر یکی از ۳ آتشکده مهم ایرانیان باستان که مخصوص کشاورزان بوده در بلندای کوه‌های ریوند گواهی از خداپرستی و تمدن چند هزار ساله مردمان این دیار است آنان که بعد از حضور اسلام با رویی باز و بدون مقاومت پذیرای این دین الهی شدند. در سال ۳۰ ه ق بود که عبدا… بن عامر کریز بیهق را به متصرفات مسلمین اضافه کرد آنچه که بعد از این واقعه صورت می‌گیرد دوستی و ارادت مردمان این خطه به اهل بیت عصمت و طهارات می‌باشد به طوری که یکی از چهار شهر نخست شیعه ایران لقب گرفتند.

سبزوار در دوره اسلامی شاهد حوادث و تهاجمات بی شماری بوده است ابتدا خسروگرد مرکز ولایت بیهق بود و بعداً جای خود را به قصبه سبزوار داد. مهم‌ترین رویداد این ولایت حمله غزها در دوره غزنوی و سلجوقی بود که خسارات زیادی را برجا گذاشت.

اما سبزوار در سال ۶۱۷ ه ق خاطره ای تلخ را تجربه کرد شهر مورد تهاجم وحشیانه تولی پسر چنگیز خان مغول قرار گرفت او پس از ۳ شبانه روز سبزوار را تصرف کرد و حدود ۷۰ هزار نفر از اهالی را کشت پس از آن سبزوار تا سال ۶۳۷ ه ق تحت فرمانروایی جنتمور و سپس طغای تیمور قرار داشت. تا اینکه در سال ۷۳۶ ه ق قیام سربداران در منطقه باشتین بساط حکومت خونخوار مغول را برچید و ایلخانان مغول از سبزوار خارج شدند حکومت سربداران بیش از ۵۰ سال بطول انجامید تا اینکه دوباره تیمور لنگ سبزوار را محاصره و حکومت سربداران را از بین برد.

در دوران صفویه یک بار دیگر سبزوار دچار فاجعه ای دردناک شد و ان دست درازی عبدالمومن خان ازبک و قتل عام مردم سبزوار به سال ۱۰۰۴ ه ق بود پس از ان واقعه سبزوار مدتی متروک بود تا اینکه پی از مرگ نادرشاه به تصرف یارخان قلیچی درآمد و اهالی به تشویق او به شهر برگشتندو به پشتوانه فرهنگ غنی و تلاش و عشق به زندگی دوباره برپا خاستند و شرافتنمندانه به حیات خود ادامه دادند، در دوره قاجاریه بر اساس نوشته اعتماد السلطنه در کتاب مرآت البلدان سبزوار ۱۵ هزار نفر جمعیت داشت ۱۰ محله و هزارو ۲۰۰ خانه.

سبزوار در دوران انقلاب نیز علیه رژیم منحوس پهلوی کارنامه درخشانی دارد تقدیم ۱۹ شهید قبل از پیروزی انقلاب و بیش از یکهزارو ۲۰۰ شهید در دوران ۸ سال دفاع مقدس نشانه ای از ولایت پذیری و انقلابی بودن مردمان این منطقه دارد.