امروزه شهرها با توجه به رشد جمعیت با مشکلات زیادی همچون فقر شهری، حاشیه نشینی، آلودگی‌های محیطی، بیکاری و غیره روبرو هستند.در این میان کشورهای توسعه نیافته از شرایط خاصی برخوردار بوده و دامنه مشکلات یاد شده در آن‌ها بسیار گسترده تر است.

به گزارش روابط عمومی شهرداری سبزوار، جمعیت جهان دارای حرکات و تغییرات متناوبی است که همواره به نفع جمعیت‌های شهرنشین عمل می‌کند.بسیاری از شهرها دارای رشد بیش از اندازه بوده و در کشورهای در حال توسعه آسیایی و آفریقایی در آینده نزدیک، جمعیت بسیاری از شهرها به بیش از دو برابر میزان فعلی خود خواهد رسید. این امر چالش‌های بزرگی را به دنبال خود مطرح می‌سازد، یکی از موارد آن گسترش فقر است.

از طرفی دیگر طرح‌های شهری نیز به دلایل گوناگون ساختاری قادر به حل این مشکلات نمی‌باشند وبا توجه به مشکلات لاینحل موجود متخصصین شهری به سمت طرح‌های راهبردی و استراتژیک سوق پیدا کرده‌اند. برای رویارویی با این چالش‌های نوین چاره ای نیست مگر آنکه با راهبردهای متناسب به اتخاذ برنامه ریزی برای آینده و به صورت آگاهانه دست بزنیم. راهبرد توسعه شهری برنامه ای است که می‌تواند در این فرآیند حساس، در انجام تصمیم گیری و اجرای آن ما را یاری کند ( پارسایی جم، ۱۳۹۲)

برنامه استراتژی توسعه شهری نخستین بار در سال ۱۹۹۹ میلادی توسط ائتلاف شهرها کلید خورد. این برنامه پاسخی بود به اهمیت فزاینده شهرها و تغییراتی که در تئوری و عمل برنامه ریزی رخ داد. مدل راهبرد توسعه شهری CDS که توسط بانک جهانی و سازمان ائتلاف شهرها برای شهرهای کشورهای توسعه نیافته، به عنوان مکملی برای طرح‌های شهری توصیه شده ,که در دهه اخیر با استقبال گسترده ای از سوی این کشورها روبرو بوده است.

رشد و تحول سریع شهرها در قرن اخیر و به خصوص در چند دهه اخیر باعث رواج طرح ریزی‌های مختلف برای شهرهای جهان گردید. به دنبال تغییر و دگرگونی در اوضاع اجتماعی و اقتصادی جهان و همچنین تحولات صنعتی و گسترش خدمات، شهرهای ایران نیز از دهه ۱۳۰۰ به بعد رشد سریعی را به خود پذیرفتند. (Cities Alliance, 2006: 3)

در ایران گرچه رشد و توسعه شهری با تأخیر شروع گردید، اما با همان مشکلاتی روبروست که کشورهای غربی با آن درگیر بوده‌اند . نمود مسائل و مشکلات شهری از دهه۱۳۴۰به بعد در کشور و ناهنجاری‌های ناشی از نظام شهرنشینی، منجر به سلسله اقداماتی در چارچوب برنامه ریزی شهری گردید که الگوی طرح‌های جامع سرلوحه این برنامه ریزی‌ها بوده است.از شروع تهیه طرح‌های شهری در ایران حدود چهار دهه می‌گذرد؛ تهیه و اجرای طرح‌های شهری در ایران بر پایه مبانی نظری الگوی) گدسی ( شناخت/تحلیل/طرح استوار است. (رهنما و همکاران،۱۳۸۷،۹۲)

برنامه های موجود در ایران، که در قالب تهیه طرح‌های جامع و تفصیلی مطرح هستند، چون بیشتر کالبدی، ایستا و سنتی بوده و در تدوین آن‌ها ابعاد اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی لحاظ نشده است، پاسخگوی نیاز فعلی شهرها نیستند و چون در عمل غیر قابل انعطاف، طولانی مدت و در نهایت قابلیت اجرایی چندانی ندارند و میزان تحقق اهداف پیش بینی شده در آن‌ها بسیار ناچیز است.

لذا گذار از الگوی برنامه های جامع شهری به سمت برنامه ریزی استراتژیک با توجه به خاصیت ترکیبی، انعطاف پذیر بودن و پویایی آن در جهت حل مسائل و مشکلات و سازگاری با تحولات آینده ضروری به نظر می‌رسد.از طرف دیگر هدف کلان توسعه استراتژیک، ایجاد محیط قابل زندگی برای همه، همراه با عدالت اجتماعی، کارایی اقتصادی و پایداری زیست محیطی است و توسعه استراتژیک در محدوده های زمین و مسکن شهری  و خدمات اجتماعی و زیر بنایی توسعه اقتصادی و زیست محیطی به طور یکپارچه وارد می‌شود.

اگرچه با تأسیس ائتلاف شهرها و تعهد نشان داده شده از سوی این سازمان برای ارتقای شرایط زندگی برای قشر فقیر یا محروم در شهرها ، کاهش نمایان فقر در برنامه های راهبرد توسعه شهری به صورت جدی مد نظر قرار گرفت . رویکرد CDS ریشه در نوع نگاهی دارد که می‌اندیشد رشد اقتصادی لازمه کاهش یا برچیده شدن فقر است. هر چند که می‌توان تمرکز نمایان‌تری بر کاهش فقر با تأکید بر ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی فقر شهری را از وجوه مشخصه CDS های امروزین برشمرد.

شهرها به مثابه‌ی برترین سطح اسکان، نقش عمده ای در فرایند توسعه‌ی جوامع داشته‌اند . همچنین مناطق شهر به عنوان محرک رشد اقتصادی، نیازمند توسعه‌ی متناسب، با تکیه بر دولتی شایسته و کارآمد می‌باشند .استراتژی توسعه‌ی شهری سرآغازی است برای “پیوند اجتماعی”، “برخورداری از پشتوانه‌ی مستحکم در اجتماع”، ارتقای سطح زندگی و “کاهش فقر”.مسئله‌ی “امنیت و رفاه اجتماعی” یکی از مسایل می‌باشد.

در واقع CDS است که بیانگر اهمیت و ضرورت حفظ امنیت و تأمین رفاه اجتماعی، یکی از اهداف اصلی استراتژی توسعه‌ی شهری است که در راستای ارتقاء کیفیت زندگی مد نظر قرار گرفته است . از دیگر مواردی که گویای ضرورت این راهبرد می‌باشد، اتکای آن بر مشارکت گسترده وعدم انحصار آن در حوزه‌ی دولتی است ( پارسایی جم، ۱۳۹۲)

نتایج و دستاوردهای استراتژی توسعه‌ی شهری، تمرکز بر خلق محیطی تضمین کننده‌ی امنیت و رفاه شهری، و برخوردار از مشارکت و اعتماد گروهی می‌باشد. بر این اساس با وجود نارسایی‌ها و کاستی‌هایی که تا کنون در سیستم برنامه ریزی کشور وجود داشته است، می‌توان با اجرای اصولی و پیشبرد منطقی استراتژی توسعه‌ی شهری در جهت رفع این کاستی‌ها و ساماندهی نظام برنامه ریزی و مدیریت شهری گام‌های موثری برداشت. ( پارسایی جم، ۱۳۹۲)

شهر سبزوار به واسطه شرایط خاص طبیعی(دروازه ی ورودی استان و قرار گیری در شاهراه ترانزیتی کشور )ونیز نزدیکی به دومین کلان شهر مذهبی جهان و دارابودن پتانسیلهای فروان صنعتی علمی و گردشگری از استعداد توسعه ای فراوانی برخوردار است.

اجرای ساختار های کلان ، مجموعه های تفریحی – توریستی و تجاری و پروژه هایی از این قبیل را می‌توان گواه این مسئله دانست که با انجام این پروژه های عظیم شهری سبزوار میتواند توسعه ای شتابانی به خود گرفته وحال اگر این رشد شتابان در راستای یک برنامه راهبردی توسعه شهری(CDS) نباشد و روند توسعه شهری شهرسبزوار کنترل نشود همانند اکثر شهرهای در حال رشد در دراز مدت باعث بروز مشکلات فراوانی می‌گردد، از این رو تهیه یک برنامه راهبردی توسعه شهری(CDS)، (تحلیل شاخص‌ها و ارائه بهترین استراتژی‌ها) در این شهر ضروری به نظر می‌رسد، لذا باید بر طبق اصول و چارچوب اصلی یک برنامه توسعه راهبردی، فرآیند برنامه ریزی توسعه راهبردی برای شهر سبزوار تصمیم سازی و اجرا شود.

احسان امامی

مشاور معماری وشهرسازی شهرداری سبزوار