گرچه به عقیده کارشناسان معضل حاشیه نشینی در نتیجه بی برنامگی و بی توجهی به توسعه متوازن در سطح کلان پدید آمده اما سبزوار با اجرای برنامه های مختلف توانسته پیشتازی سه استان کشور را در بازآفرینی شهری از آن خود کند.

درحالی که برخی محافل به دلایلی مانند نداشتن اطلاعات کافی یا مقاصد دیگر، حاشیه نشینی را ناشی از عملکرد شهرداری ها می دانند کارشناسان اجتماعی و تاریخی، نقطه آغاز این معضل اجتماعی را از دوره اصلاحات ارضی و تداوم آن را در نتیجه غفلت از اجرای برنامه های عدالت محور و توانمندسازی اقشار پایین جامعه از سوی دولت های مختلف می خوانند.

به عنوان مثال، سجاد امیدوارفر، کارشناس جغرافیا و برنامه ریزی شهری در مقاله”نقش مدیریت شهری در مناطق حاشیه نشین” عواملی همچون رشد جمعیت، مهاجرت، مسائل اقتصادی، خلا قانونی و … را از مهمترین عوامل توسعه روزافزون حاشیه نشینی می داند.

کارشناسان تاریخ نیز معتقدند پدیده مهاجرت به شهرها و حاشیه نشینی، همزمان با اصلاحات ارضی در حکومت پیشین و اوایل سال ۱۳۴۲ شمسی شدت گرفت و بسیاری از مردم ساکن در روستاها، دام، منزل و تمامی ضروریات زندگی خود در روستا را فروخته و زندگی شهری را به زندگی روستایی ترجیح دادند.

طبق گفته اساتید تاریخ، برخی کشورها از سال ها پیش برای نابودی کشاورزی و زندگی روستایی در ایران برنامه داشتند و با ایجاد و مشارکت در فعالیت واحدهای صنعتی مونتاژ توانستند تا حد زیادی، اهداف خود را محقق کنند. در حقیقت سیاست های امپریالیستی کشورها هدفی را دنبال می کرد که با تراکم جمعیت در مناطق شهری، میزان نارضایتی های عمومی و نافرمانی مدنی در طول زمان افزایش یابد که چنین نیز شده است.

در این راستا وقتی امکانات اولیه زندگی در روستاها موجود نباشد، طبیعی است که مهاجرت به شهرها افزایش و به تبع آن، ایجاد بافت های فرسوده و حاشیه نشین نیز به دلیل مشکلاتی همچون درآمد اندک و نبود اشتغال مناسب، افزایش خواهد یافت.

اهمیت این معضل اجتماعی تا حدی است که اکثر دولت ها برای ساماندهی بافت های فرسوده و حاشیه نشین، برنامه هایی را طراحی و تدوین می کنند ولی در عمل به دلیل موازی کاری های متعدد، هر یک از دستگاه ها، دیگری را مقصر دانسته و سعی در این دارند که از انجام مسئولیت های خود در این زمینه شانه خالی کنند.

مسئول حوزه بازآفرینی شهری سبزوار در این زمینه گفت: براساس آمار مرکز بهداشت، با افزایش سه منطقه ولی عصر، قدس و کاملیا در سال ۹۷ به مناطق هدف شهرستان جمعیت حاشیه نشین این شهر به ۶۸ هزار و ۹۰۳ نفر رسیده است.

ابوالقاسم سنایی فرد با بیان این مطلب افزود: این جمعیت ۲۹ درصد از جمعیت کل شهر و ۱۵ و نیم درصد از مساحت ۵۸۵ هزار و ۱۴ هکتاری سبزوار را به خود اختصاص داده است.

وی همچنین اضافه کرد: به گفته مرکز بهداشت در سال ۹۵ جمعیت مناطق هدف سبزوار ۵۳ هزار و ۱۰ نفر بوده است که در آن زمان۲۳ درصد از جمعیت کل شهر و ۱۴ درصد از مساحت۵۲۷ و نیم هکتاری مساحت شهرستان را از آن خود کرده بود.

او با اظهار اینکه  پس از اجرای طرح توانمندسازی و بازآفرینی محلات هدف در سبزوار در سال های ۹۴ تا ۹۶ با اجرای ۱۰۹ برنامه اقدام اتفاقات خوبی در سکونتگاه های غیررسمی این شهر رخ داد، بیان کرد: طی این دو سال ۹۵ میلیارد و۵۰۰ میلیون تومان به اجرای این طرح ها اختصاص یافت که از آن میزان ۷ درصد سهم اعتبارات ملی و مابقی سهم اعتبارات شهرستانی بود.

سنایی فرد گفت: از مبلغ ۵۵ میلیارد تومان چیزی معادل ۵۸ درصد محقق و ۴۲ درصد آن باقی مانده است.

وی اضافه کرد: براساس آیین نامه ملی اجرایی بازآفرینی شهری، ادارات هر شهرستانی موظف هستند ۳۰ درصد از اعتبارات خود را به توانمندسازی و بازآفرینی محلات اختصاص دهند که سبزوار توانست طی آن دوسال اعتباری بالغ بر ۴۸ میلیارد تومان را محقق کند.

مسئول حوزه بازآفرینی شهری سبزوار در ادامه از تدوین و تهیه برنامه اقدام و پایدار سازی محلات هدف سبزوار برای سال  های ۹۷ تا ۱۴۰۰ خبر داد و افزود: در این طرح ۱۰۸ برنامه اقدام با اعتباری بالغ بر ۶۷ میلیارد تومان پیش بینی شده که  خوشبختانه در ستاد استانی بازآفرینی شهری مصوب شد.

وی در ادامه به افزایش محلات هدف سبزوار از ۷ به ۱۰ منطقه اشاره کرد و گفت: مناطق ولی عصر، قدس و کاملیا به مناطق نیروگاه، عیدگاه میانی، شمالی و جنوبی و همچنین سه روستای کلاته سیفر، صالح آباد و قلعه نو دهراز اضافه شده اند.

سنایی فرد همچنین به عقد قرارداد شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی با یک نهاد محلی برای مدت ۱۸ ماه جهت توانمندسازی دو منطقه قلعه نو و کاملیا اشاره کرد و گفت: از ۱۸ محله کشوری راه یافته به این طرح، دو محله از سبزوار برای ارائه خدمات شهرسازی و تسهیل گری انتخاب شده که بزودی کار اجرایی آنان در این شهرستان آغاز خواهد شد.

او در ادامه اضافه کرد: با افزایش جمعیت در مناطق هدف بر وظیفه دستگاه های خدمات رسان و نهادهایی همچون شهرداری افزوده می شود و مدیران شهری تلاش می کنند که گام های موثری را در راستای ارائه خدمات به مردم ساکن در این مناطق بردارند.

وی با اظهار اینکه تلاش ما بر خودکفایی محله محور محلات هدف است، بیان کرد: تاکنون دوره های آموزشی متعددی در زمینه های اشتغال، کارآفرینی و… توسطngo ها ، ادارات، فنی و حرفه ای برای ساکنان این محلات برگزار شده که نتایج مثبتی را در پی داشته است.

مسئول حوزه بازآفرینی شهری سبزوار از اعطای وام روستایی به ساکنان محلات هدف این شهر نیز خبر داد و گفت: با معرفی واجدین شرایط به اداره کار و تعاون، وام های روستایی برای اشتغالزایی و کارآفرینی در روستا به آنان اختصاص می یابد که این مهم ضمن جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها در ایجاد اشتغال هم سهم قابل توجهی خواهد داشت.

او گفت: کمیته پیشگیری و پیش نگری از سکونتگاه های غیررسمی نیز با همکاری فرمانداری، شهرداری، بنیاد مسکن و راه و شهرسازی کار خود را به صورت جدی تر آغاز کرده تا با تکیه بر توانمندسازی روستایی مانند روستای کهنه آب از الحاق آن به شهر جلوگیری شود.

در پایان برای توانمندسازی بیشتر محلات هدف سبزوار که انصافا شاهد اتفاقات خوبی در چند سال اخیر در آن بوده ایم مثل احیای هنرهای دستی اهالی در راستای توانمندسازی و درآمدزایی(باتوجه به مهاجر بودن اهالی این مناطق از روستا به شهر)،ایجاد درمانگاه ویژه اهالی، احداث مهدکودک جهت کودکان این محله با ارائه برنامه های خاص با توجه به درآمد اهالی، احداث امکانات رفاهی، فرهنگی، پارک محله های بیشتر جهت بهره مندی اهالی از تفریحات و سرگرمی ، ایجاد گلخانه های مختلف کشاورزی و گیاهی برای رونق اشتغالزایی و… پیشنهاد می شود.